Kariri languages
| Karirí | |
|---|---|
| Karirian, Kipeá-Dzubukuá | |
| Native to | Brazil |
| Region | between Bahia and Maranhão |
| Ethnicity | 4,000 Kiriri people (2020)[1] |
| Extinct | ca. 1970 |
| Revival | 1989 (Dzubukuá)[2] |
One of the world's primary language families[3] | |
Early form | Proto-Kariri
|
| Dialects | |
| Language codes | |
| ISO 639-3 | kzw (Dzubukuá only) |
| Glottolog | kari1254 Kariri |
Distribution of Kariri and Macro-Jê languages | |
The Karirí languages, generally considered dialects of a single language,[4][5][6] are a group of languages formerly spoken by the Kiriri people of Brazil. It was spoken until the middle of the 20th century; the 4,000 ethnic Kiriri are now monolingual Portuguese speakers, though a few know common phrases and names of medicinal plants. A revival of the Dzubukuá variety has been ongoing since 1989.[2]
History
After the Dutch were expelled from Northeast Brazil in the 17th century, Portuguese settlers rapidly colonized the region, forcing Kariri speakers to become widely dispersed due to forced migrations and resettlement. Hence, Kariri languages became scattered across Paraíba, Ceará, Pernambuco, Bahia, and other states.[7]
Classification
Kariri has been included in the Macro-Jê family. However, the resemblances may be superficial,[8] and the most recent classification of Macro-Jê excludes Kariri.[3] Ribeiro established through morphological analysis that Kariri is likely to be related to the Jê languages. This is now disputed.[9]
Languages
The four known Kariri languages or dialects are:
There are a short grammatical description[10] and a catechism[11] in Kipeá, a catechism in Dzubukuá,[12] and word lists for Kamurú and Sabujá.[13] Modern grammatical descriptions are available for Kipeá[14] and Dzubukuá.[5]
- Kariri
- Cariri
- Sapuya
The original language of the Tumbalalá, now extinct, is effectively unattested and unclassified, but words for Tumbalalá ritual objects used in their traditional toré religion appear to be of Kariri origin, namely pujá, kwaqui, and cataioba.[16]
Other languages called Kariri
The names Kariri and Kiriri were applied to many peoples over a wide area in the east of Brazil, in the lower and middle São Francisco River area and further north. Most of their now-extinct languages are too poorly known to classify, but what is recorded does not suggest that they were all members of the Kariri family. Examples are:
- Katembri (Kiriri, Kariri, Kariri de Mirandela [near Banzaê and Quijingue in Bahia])
- Kaufman (1990) classified it as Katembri–Taruma. It appears to be a Kariri language with some substratum from an unidentified language, generally assumed to be that of the Katembri.[17][18]
- Xocó (Xokó, Chocó [in Sergipe], Kariri-Xocó, Kariri-Shoko, Cariri-Chocó [in Alagoas], Xukuru-Kariri, Xucuru-Kariri, Xucuru-Cariri [in Alagoas])
- Three populations. Not clear if this was one language or three. In the Porto Real do Colégio and Palmeira dos Índios areas of Alagoas.[19]
Language contact
Ramirez et al. (2015) notes that Kariri languages display some lexical similarities with Cariban languages. Similarities with Katembri (also known as Kariri of Mirandela) or possibly Kaimbé may be due to either a Kariri superstratum or substratum in Katembri.[7]
Syntax
Unlike most Macro-Jê languages which are SOV, Karirí languages are verb-initial (VSO) and make use of prepositions.[20]
Vocabulary
Loanwords
Eastern Macro-Jê loanwords in Kariri languages:[21]
gloss Kipeá Dzubukuá other languages beans ghinhé guenhie giñá (Kotoxó) hammock pité pitta pita (Coroado) Black person gorá engorá (Krenák) swamp, marsh pôhô pohok (Maxakalí) cow, cattle cradzó cradzo krazo ‘tapir’ (Masakará)
Tupinambá loanwords in Kariri languages:[21]
gloss Kipeá Dzubukuá Tupinambá other Eastern Macro-Jê languages needle awí abi Maxakalí ãmix banana bacobá pacova Coroado bacóba White person caraí carai caraíba Iatê klai, Krenák krai box cramemú caramẽmuã domestic pig curé curê Krenák kurek pumpkin erumú jurumũ, jeremũ Purí šurumúm ‘potato’ bread miapé miapé beads myghý muihi mboýra oil nhendí nianddi nhandy bench pycá apycába chicken, hen sabucá dapuca (güyra)ssapucáia Black person tapanhú tapwinhiu tapyyiúna Coroado tabañiú, Makoni tapagnon, Malalí tapagnon Black person tapyýia Iatê tupia hoe tasí itassýra Maxakalí taxunna money tayú tayu itajúba Maxakalí tayũmak God tupã tupam tupã Maxakalí topa, Krenák kupan, Coroado tupan priest waré padzuare abaré Maxakalí ãmãnex, Macuni amattèih, Coroado uáre, Masakará ampari mirror waruá guaruguá sugarcane mill wirapararã ybyrapararánga
Portuguese loanwords in Kariri languages borrowed via Tupinambá and other intermediate sources:[21]
gloss Kipeá Dzubukuá Possible intermediate sources Portuguese other Macro-Jê languages goat cabará cabara cabará (Tupinambá) cabra horse cabarú cavarú (Tupinambá) cavalo Coroado kawarú, Cotoxó cavaró cross crusá crudzá curussá (Tupinambá) cruz Iatê klusa devil nhewó niẽwo niñavoo (Kapoxó) diabo paper papera papel Iatê wapela, Coroado tapera
References
- ^ Moraes, Vanessa Coelho (2020-12-18). O que devemos aprender com a ciência do índio e o fortalecimento linguístico Kiriri: análise da articulação entre cosmopolítica, ritual, educação e epistemologia (Thesis).
- ^ a b Kariri-Xocó, Idiane; Kariri-Xocó, Nhenety; Nelson, Diane; Pitman, Thea (2020-12-29). "A retomada da língua Kariri-Xocó". Cadernos de Linguística. 1 (3): 01–13. doi:10.25189/2675-4916.2020.v1.n3.id254.
- ^ a b Nikulin, Andrey (2020). Proto-Macro-Jê: um estudo reconstrutivo (PDF) (Ph.D. dissertation). Brasília: Universidade de Brasília.
- ^ "Glottolog 5.2 - Kariri". glottolog.org. Retrieved 2025-09-26.
- ^ a b Queiroz, José Márcio Correia de (2012). Um estudo gramatical da língua Dzubukuá, família Karirí [A grammatical study of the Dzubukuá language, Karirí family] (in Portuguese). João Pessoa: Universidade Federal da Paraíba. Archived from the original on 13 November 2024.
- ^ Adam, Lucien (1897). Matériaux pour servir à l'établissement d'une grammaire comparée des dialectes de la famille Kariri [Materials to serve for the establishment of a comparative grammar of the dialects of the Kariri family] (in French). Paris: Maisonneuve. Archived from the original on 21 May 2025.
- ^ a b Ramirez, Henri; Vegini, Valdir; França, Maria Cristina Victorino de (2015-09-26). "Koropó, puri, kamakã e outras línguas do Leste Brasileiro". LIAMES: Línguas Indígenas Americanas (in Portuguese). 15 (2): 223–277. doi:10.20396/liames.v15i2.8642302. ISSN 2177-7160.
- ^ Glottolog: Nuclear-Macro-Je
- ^ Campbell, Lyle (2024-06-25), "Indigenous Languages of South America", The Indigenous Languages of the Americas (1 ed.), Oxford University PressNew York, pp. 182–279, doi:10.1093/oso/9780197673461.003.0004, ISBN 978-0-19-767346-1, retrieved 2025-04-10
{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (link) - ^ Mamiani, Luis Vincencio (1699). Arte de grammatica da lingua brasilica da naçam Kiriri. Lisboa: Miguel Deslandes.
- ^ Mamiani, Luis Vincencio (1698). Catecismo da doutrina christãa na lingua brasilica da naçam Kiriri (PDF). Lisboa: Miguel Deslandes.
- ^ de Nantes, Bernardo (1709). Katecismo Indico da lingua Kariris (PDF). Lisboa: Valentim da Costa.
- ^ Martius, Karl Friedrich Philipp von (1863). Glossaria linguarum brasiliensium. Glossarios de diversas lingoas e dialectos, que fallao os Indios no imperio do Brazil. Wörtersammlung brasilianischer sprachen. New York Public Library. Erlangen, Druck von Junge & Sohn. pp. 216–219.
- ^ Azevedo, Gilda Maria Corrêa de (1965). Língua Kiriri: descrição do dialeto Kipeá [Kiriri language: description of the Kipeá dialect] (Thesis) (in Portuguese). Brasília: Universidade de Brasília. Archived from the original on 16 July 2025.
- ^ Mason, John Alden (1950). "The languages of South America". In Steward, Julian (ed.). Handbook of South American Indians. Vol. 6. Washington, D.C., Government Printing Office: Smithsonian Institution, Bureau of American Ethnology Bulletin 143. pp. 157–317.
- ^ Andrade, Ugo Maia (2018-03-26). "Tumbalalá - Indigenous Peoples in Brazil". pib.socioambiental.org. Retrieved 2026-06-06.
- ^ Campbell, Lyle (2024-06-25), "Unclassified and Spurious Languages", The Indigenous Languages of the Americas (1 ed.), Oxford University PressNew York, pp. 280–338, doi:10.1093/oso/9780197673461.003.0005, ISBN 978-0-19-767346-1, retrieved 2025-10-29
{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (link) - ^ Zamponi, Raoul (2026). Volume 3 Smaller Language Families. De Gruyter Mouton. ISBN 978-3-11-072372-4. PDF
- ^ Meader, Robert E. (1978). Indios do Nordeste: Levantamento sobre os remanescentes tribais do nordeste brasileiro (in Portuguese). Brasilia: SIL International. Archived from the original on 2024-10-08. Retrieved 2020-01-23.
- ^ Ribeiro, Eduardo Rivail. On the inclusion of the Karirí family in the Macro-Jê stock: additional evidence. Paper presented at SSILA 2011 (Pittsburgh), January 7, 2011.
- ^ a b c Ribeiro, Eduardo Rivail (2010). "Tapuya connections: language contact in eastern Brazil". LIAMES: Línguas Indígenas Americanas. 9 (1): 61–76. doi:10.20396/liames.v9i1.1463. ISSN 2177-7160.
Further reading
- Rodrigues, A. D. (1942). O Artigo Definido e os Numerais na Língua Kiriri. Arquivos do Museu Paranaense, 2:179-212.
- Ribeiro, Eduardo Rivail (2002). "O Marcador de Posse Alienável em Karirí: um Morfema Macro-Jê Revisitado". LIAMES: Línguas Indígenas Americanas (in Portuguese). 2 (1): 31–48. doi:10.20396/liames.v2i1.1403. ISSN 2177-7160.
- Fabre, Alain. 2005. Diccionario etnolingüístico y guía bibliográfica de los pueblos indígenas sudamericanos: KARIRI
External links